คอร์สการเทรดออนไลน์ของ XS

วิกฤตตลาดในอดีตและแนวทางการรับมือ

ในบทนี้ เราจะศึกษาตัวอย่างอคติทางความคิด 3 รูปแบบที่เกิดขึ้นจริงในประวัติศาสตร์ตลาด จากนั้นจะดูว่าแรงกดดันทำให้อคติเหล่านี้รุนแรงขึ้นอย่างไร และมีแนวทางใดที่ช่วยให้หลุดพ้นจากอิทธิพลของอคติเหล่านี้ได้ก่อนที่จะสร้างความเสียหาย

กรณีศึกษาอคติยืนยันความเชื่อเดิม: การล่มสลายของ Enron (2001)

Enron เคยเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางว่าเป็นหนึ่งในบริษัทพลังงานรายใหญ่ที่สุดของสหรัฐฯ ในปี 2001 เรื่องอื้อฉาวจากการฉ้อโกงทางบัญชีครั้งใหญ่ถูกเปิดเผย และท้ายที่สุดนำไปสู่การล่มสลายของบริษัท

บริษัทอาศัยช่องโหว่ทางบัญชีเพื่อปกปิดหนี้สินมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์ ขณะเดียวกันก็ทำให้ตัวเลขกำไรดูสูงเกินจริง เมื่อ Enron ยื่นล้มละลายในเดือนธันวาคม 2001 ราคาหุ้นได้ร่วงลงจากจุดสูงสุดที่ $90.75 เหลือต่ำกว่า $1

ตัวอย่างที่ชัดเจนของอคติยืนยันความเชื่อเดิม

สิ่งที่ทำให้การฉ้อโกงของ Enron ถูกตรวจพบได้ยาก คือผู้คนรอบบริษัทต่างมีความเชื่อร่วมกันว่า บริษัทขนาดใหญ่เช่นนี้ไม่มีทางล้มเหลว

• ฝ่ายบริหาร: ยึดตัวเลขกำไรที่คาดการณ์ไว้ในอนาคตราวกับว่าเป็นผลกำไรที่ได้รับการยืนยันแล้ว ขณะที่ผู้สอบบัญชีซึ่งต้องการรักษาความสัมพันธ์กับลูกค้าที่มีมาอย่างยาวนานก็มองข้ามสัญญาณเตือนต่าง ๆ

• นักลงทุนและสื่อ: ให้ความสนใจกับรางวัล “บริษัทที่มีนวัตกรรมยอดเยี่ยมที่สุด” (Most Innovative Company) ที่ Enron ได้รับติดต่อกัน 6 ปี ขณะที่มองข้ามสัญญาณเตือนที่สะสมเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

บทเรียนสำหรับเทรดเดอร์

เมื่อเราเชื่อมั่นว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่ง “ถูกต้อง” สมองมักกรองข้อมูลเชิงลบออกไปโดยอัตโนมัติ การฉ้อโกงของ Enron จึงถูกตรวจพบได้ยาก เนื่องจากแหล่งข้อมูลที่ควรน่าเชื่อถือต่างชี้ไปในทิศทางเดียวกัน ซึ่งเป็นทิศทางที่ผิด

สำหรับบริษัทที่มีชื่อเสียงโดดเด่น ควรตั้งข้อสงสัยและตรวจสอบข้อมูลกับแหล่งภายนอกที่เป็นหน่วยงานอิสระ

กรณีศึกษาอคติจากการยึดติดกับจุดอ้างอิง: การร่วงลงของหุ้น Peloton (2020–2022)

ราคาหุ้น Peloton พุ่งขึ้นจากราคาเสนอขายหุ้นต่อประชาชนเป็นครั้งแรก (IPO) ที่ $29 ไปแตะจุดสูงสุดในช่วงการแพร่ระบาดที่ $167 ในเดือนธันวาคม 2020 ความต้องการที่เพิ่มขึ้นในช่วงล็อกดาวน์ทำให้ทั้งฝ่ายบริหารและนักลงทุนเชื่อว่าสถานการณ์ดังกล่าวคือภาวะปกติใหม่ ไม่ใช่เพียงการเพิ่มขึ้นชั่วคราว

เมื่อเริ่มมีการฉีดวัคซีนและฟิตเนสกลับมาเปิดให้บริการอีกครั้ง ราคาหุ้นร่วงลง 20% ภายในวันเดียว แต่ Peloton ยังตอบสนองด้วยการเข้าซื้อกิจการผู้ผลิตอีกรายด้วยมูลค่า $420 ล้าน โดยยังคงยึดติดกับภาพการเติบโตเดิม ทั้งที่สภาพแวดล้อมซึ่งเคยสนับสนุนการเติบโตนั้นได้เปลี่ยนแปลงไปแล้ว

การกลับตัว

ภายในกลางปี 2022 บริษัทขาดทุนสุทธิ $2.83 พันล้าน ขณะที่ราคาหุ้นร่วงลงจากมากกว่า $160 เหลือ $10 หรือคิดเป็นการลดลงมากกว่า 90% นักลงทุนยังคงมองว่าทุกครั้งที่ราคาทำจุดต่ำสุดใหม่เป็น “โอกาสเข้าซื้อในราคาที่ถูกลง” โดยยังยึดติดกับราคาสูงสุดที่ $167 ซึ่งราคาอาจไม่กลับไปอีก

จุดที่สะท้อนอคติจากการยึดติดกับจุดอ้างอิง

1. ฝ่ายบริหาร: ยึดตัวเลขจากช่วงที่ธุรกิจเติบโตอย่างรวดเร็วเป็นจุดอ้างอิง และใช้ตัวเลขเหล่านั้นเป็นฐานในการคาดการณ์รายได้ในอนาคต การวางแผนจ้างงาน และการขยายห่วงโซ่อุปทาน

2. นักลงทุน: ยึดราคาสูงสุดที่ $167 เป็นจุดอ้างอิง และยังคงมองว่าการปรับตัวลงแต่ละครั้งเป็นโอกาสซื้อเมื่อราคาย่อตัวในระดับที่ต่ำ ซึ่งท้ายที่สุดราคาจะฟื้นกลับขึ้นมา

3. Peloton วางตำแหน่งแบรนด์ให้เป็นแบรนด์ระดับพรีเมียมที่สะท้อนสถานะ และยังคงยึดระดับราคาดังกล่าวไว้เป็นจุดอ้างอิงอย่างเหนียวแน่น

กรณีศึกษาอคติจากความมั่นใจมากเกินไป: การล่มสลายของ Lehman Brothers (2008)

ในช่วงกลางทศวรรษ 2000 Lehman Brothers สะสมพอร์ตหลักทรัพย์ที่มีสินเชื่อที่อยู่อาศัยเป็นหลักประกัน (Mortgage-Backed Securities: MBS) ไว้เป็นจำนวนมาก ขณะที่ราคาหุ้นพุ่งขึ้นทำจุดสูงสุดเป็นประวัติการณ์ที่ $86.18 และมีมูลค่าหลักทรัพย์ตามราคาตลาดเกือบ $60 พันล้าน

ฝ่ายบริหารประเมินทั้งความแม่นยำของแบบจำลองความเสี่ยงและความสามารถของตนเองในการควบคุมผลลัพธ์สูงเกินไป พร้อมทั้งมองข้ามความไม่มั่นคงที่กำลังก่อตัวขึ้นในตลาดสินเชื่อซับไพรม์

เมื่อราคาที่อยู่อาศัยเริ่มปรับตัวลงในช่วงปลายปี 2007 Lehman กลับเพิ่มความเสี่ยงมากขึ้นแทนที่จะลดลง โดยเข้าซื้ออสังหาริมทรัพย์และสินทรัพย์ที่เกี่ยวข้องกับสินเชื่อที่อยู่อาศัยเพิ่มเติม ทั้งที่สินทรัพย์เหล่านั้นเริ่มมีปัญหาแล้ว

การล่มสลาย

เมื่อวันที่ 15 กันยายน 2008 Lehman Brothers ยื่นคำร้องขอล้มละลาย ซึ่งนับเป็นการล้มละลายครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์สหรัฐฯ โดยมีหนี้สินมากกว่า $600 พันล้าน บริษัทที่ดำเนินกิจการมายาวนานถึง 158 ปีแห่งนี้มีราคาหุ้นร่วงลงจาก $86 เหลือต่ำกว่า $1 หรือคิดเป็นการลดลงมากกว่า 99%

อคติจากความมั่นใจมากเกินไปปรากฏขึ้นอย่างไร

1. ฝ่ายบริหารประเมินความน่าเชื่อถือของแบบจำลองความเสี่ยงทางคณิตศาสตร์ของบริษัทสูงเกินจริง พวกเขาปฏิบัติราวกับว่าสามารถขจัดความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจริงในตลาด รวมถึงเหตุการณ์หงส์ดำ (Black Swan) ซึ่งเป็นเหตุการณ์รุนแรงที่ไม่สามารถคาดการณ์ได้ ออกไปได้อย่างถาวร

2. แทนที่จะตรวจสอบและสอบทานข้อมูลอย่างรอบด้าน (Due Diligence) นักลงทุนกลับใช้ชื่อเสียงที่สั่งสมมายาวนานและผลการดำเนินงานในอดีตของ Lehman เป็นเกณฑ์อ้างอิง นักลงทุนเหล่านี้เชื่อว่าบริษัทที่มีประวัติยาวนานเช่นนี้ไม่น่าจะมีความเสี่ยงร้ายแรงใด ๆ

บทเรียนสำหรับเทรดเดอร์

เมื่อทำกำไรได้อย่างต่อเนื่อง สมองอาจทำให้เกิดความรู้สึกว่า “ไม่มีทางพลาด” จนมองข้ามความเสี่ยงที่อาจส่งผลกระทบต่อตลาดโดยรวม

เมื่อเทรดในตลาดที่ให้ผลตอบแทนสูง หรืออยู่ในแนวโน้มที่ดูเหมือนว่าจะดำเนินต่อไปอย่างไม่มีวันสิ้นสุด ความมั่นใจมากเกินไปอาจผลักดันให้เทรดเดอร์ใช้เลเวอเรจในระดับที่สูงจนเพิ่มความเสี่ยงเป็นอย่างมาก

เพื่อปกป้องเงินทุน ควรตั้งคำถามกับข้อได้เปรียบที่ตนเองเชื่อว่ามีอย่างมีสติ และกำหนดขีดจำกัดการใช้เลเวอเรจอย่างเคร่งครัดเสมอ

แรงกดดันทำให้อคติรุนแรงขึ้นอย่างไร

ในสถานการณ์ที่ต้องตัดสินใจอย่างฉับพลัน เช่น การเทรดระยะสั้นมาก (Scalping) หรือการซื้อขายภายในวัน (Day Trading) สมองต้องเผชิญกับความเครียดในระดับสูงอยู่ตลอดเวลา

นอกจากนี้ เมื่อตลาดกลับตัวและต้องตัดสินใจอย่างรวดเร็วเพื่อลดการขาดทุนให้ได้มากที่สุด สถานการณ์ที่ไม่คาดคิดดังกล่าวยิ่งสร้างความเครียดให้กับเทรดเดอร์

ดังที่กล่าวไปแล้ว การตัดสินใจในการเทรดมักเกิดขึ้นภายใต้ความเครียดสูง จึงเป็นเรื่องที่พบได้ทั่วไปที่สมองของเทรดเดอร์จะตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของอคติ

สาเหตุหนึ่งมาจากสัญชาตญาณการเอาตัวรอดของสมอง โดยเมื่อเกิดความเครียด การควบคุมการตอบสนองจะเปลี่ยนจากสมองส่วนหน้าหรือพรีฟรอนทัลคอร์เทกซ์ (Prefrontal Cortex) ไปยังอะมิกดะลา (Amygdala)

วงจรเชิงลบของความเครียดและอคติ

1.     ความเครียดทำให้สมองตื่นตระหนก

เมื่อเผชิญกับสถานการณ์ที่ต้องตัดขาดทุนโดยไม่คาดคิด หรือราคาผันผวนอย่างฉับพลัน ความกลัวว่าจะสูญเสียเงินทำให้สมองเกิดความตื่นตระหนก

2.     อคติเริ่มเข้ามามีอิทธิพล

เพื่อให้หลุดออกจากสถานการณ์นั้นได้อย่างรวดเร็ว เทรดเดอร์จะเริ่มมองหาทางเลือกที่ง่ายกว่า อคติจึงเข้ามามีอิทธิพลและทำให้ตัดสินใจอย่างไม่สมเหตุสมผลได้ง่ายขึ้น

3.     ละเลยแผนการเทรด

เพื่อลดผลกระทบทางอารมณ์ เทรดเดอร์อาจเลื่อนการปิดสถานะออกไป หรือพยายามเทรดแก้มือ แทนที่จะกำหนดระดับ Stop-Loss ไว้ตั้งแต่แรก

4. นำไปสู่การขาดทุนที่มากขึ้น

การเทรดตามอารมณ์สามารถนำไปสู่การขาดทุนที่มากขึ้นได้ในหลายกรณี และการสูญเสียเงินทุนที่เกิดขึ้นจะยิ่งเพิ่มระดับความเครียด ส่งผลให้ย้อนกลับไปยังขั้นตอนที่ 1 และทำให้วงจรเชิงลบดำเนินต่อไป

วิธีหลุดออกจากวงจรเชิงลบ

เมื่อเทรดเดอร์ตกเข้าไปอยู่ในวงจรเชิงลบนี้แล้ว การหลุดออกมาด้วยตนเองจะยากขึ้น

แนวทางที่มีประสิทธิภาพมากที่สุดคือการหยุดหรือตัดกระบวนการคิดนั้นด้วยการลงมือทำอย่างเป็นรูปธรรม หรือบังคับให้ตนเองหยุด ดังแนวทางต่อไปนี้

1. หยุดและถอยออกจากการเทรด

• ปิดสถานะที่เปิดอยู่ทั้งหมดด้วยคำสั่ง Market Order

• ปิดคอมพิวเตอร์หรือโทรศัพท์ที่ใช้เทรด เพื่อหยุดติดตามกราฟชั่วคราว

• พักและปล่อยให้อารมณ์เย็นลง เช่น ออกไปดื่มกาแฟ หรือพบปะเพื่อน

2. สร้างระบบเพื่อลดโอกาสให้อคติเข้ามาแทรกแซง

• กำหนดขีดจำกัดการขาดทุนสูงสุดต่อวันในบัญชีซื้อขายไว้ล่วงหน้า

• ตั้งคำสั่ง Stop-Loss โดยอัตโนมัติพร้อมกับการเปิดสถานะ

• ลดขนาด Lot และเทรดด้วยเงินในจำนวนที่ยอมรับการสูญเสียได้

3. ตรวจสอบตนเอง

หากสังเกตเห็นพฤติกรรมหรือสัญญาณทางร่างกายต่อไปนี้ระหว่างการเทรด ให้หยุดการเทรดทันที

• สัญญาณทางร่างกาย: หัวใจเต้นเร็วขึ้น หายใจตื้น มีไข้ ฝ่ามือมีเหงื่อออก เป็นต้น

• สัญญาณด้านพฤติกรรม: เปิดสถานะเพิ่มโดยไม่ได้วางแผนไว้ ขยับจุด Stop-Loss ออกไปไกลขึ้น หรือค้นหาเฉพาะบทสนทนาเชิงบวกบนโซเชียลมีเดีย เป็นต้น

สรุปสาระสำคัญ

• อคติแต่ละประเภทที่เกิดขึ้นในกรณีของ Enron, Peloton และ Lehman Brothers ล้วนแสดงออกในลักษณะคล้ายกัน คือบุคคลที่มีความสามารถกลับเชื่อว่าสัญญาณเตือนต่าง ๆ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับตนเอง

• เมื่ออยู่ภายใต้ความเครียด สมองจะเปลี่ยนจากการวิเคราะห์อย่างรอบคอบไปสู่การตอบสนองที่รวดเร็วและเป็นไปตามสัญชาตญาณ ซึ่งเป็นช่วงที่อคติเข้ามามีอิทธิพลได้ง่าย และแผนการเทรดมักถูกละเลย

• แนวทางคือการสร้างกลไกป้องกันไว้ล่วงหน้า เช่น การตั้ง Stop-Loss และขีดจำกัดการขาดทุนต่อวัน รวมถึงถอยออกจากการเทรดทันทีเมื่อสังเกตเห็นสัญญาณเตือน